مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

قلمرو ولایت ولی بر نکاح دختر باکرۀ رشیده در ترازوی نقد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه فقه و حقوق قضایی، جامعةالمصطفی العالمیه، قم، ایران
2 دانشجوی دکتری مطالعات زنان، گرایش حقوق زن در اسلام، دانشگاه ادیان ومذاهب، قم، ایران
3 دانشیار گروه فقه و حقوق، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران
4 دانشیار پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران
چکیده
از دیدگاه فقه اسلامی، در روابط بین انسان ها اصلِ عدم ولایت حاکم است و برقراری ولایت برای هرشخصی، تابع دلیل خواهد بود. دربارۀ ولایت پدر بر صغار مولی‌علیه ادلّه قطعی وجود دارد و اصل این ولایت مورد مناقشه نیست و صغار پس از بلوغ و رشد از تحت ولایت پدر خارج می‌شوند و در این مطلب تعارضی بین پسران و دختران نیست. اما محل مناقشه در موردی است که آیا پس از خروج دختر از قلمرو ولایت ولیّ قهری، در امر ازدواج هم تحت ولایت ولیّ باقی می‌ماند یا خیر؟ اگر باقی می‌ماند، قلمرو آن تا کجاست ؟ در این پژوهش که به روش تحلیلی - توصیفی انجام گرفته است، اقوال و ادلّه فقهی و نیز موضع قانون‌گذار بررسی می‌شود. نتیجه بررسی‌ها نشان می‌دهد از منظر فقهی، قول استقلال باکرۀ رشیده در ازدواج خود دفاع‌شدنی است. اگرچه در امر نکاح به سبب وجود ادلّه لزوم رعایت احتیاط، احوط استیذان باکرۀ رشیده از ولیّ است و قانون مدنی که قول تشریک در ولایت را می‌پذیرد، با این احتیاط سازگار است؛ اما محدودیت در این تصمیم‌گیری بنا به شرایط اجتماعی عصر حاضر انتقاد‌شدنی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Scope of the Guardian's Authority (Wilāyah) over the Marriage of a Mature Virgin Girl (Bākirah Rashīdah) in the Scales of Critique

نویسندگان English

javad habibitabar 1
naser askarinejad 2
Farajollah Hedayatnia 3
abdollah Tavakkoli 4
1 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Judicial Law, Al-Mustafa International University, Qom, Iran
2 PhD Student in Women's Studies, specializing in Women's Rights in Islam, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
3 Associate Professor, Department of Jurisprudence and Law, Islamic Research Institute for Culture and Thought, Qom, Iran
4 Associate Professor, Department of Management, Research Institute of Hawza and University, Qom, Iran
چکیده English

From the perspective of Islamic jurisprudence (Fiqh), the principle governing human relations is the absence of inherent guardianship (wilāyah), and the establishment of guardianship for any person is contingent upon evidence. Regarding the father's guardianship over minors (mawlā ʿalayh), there is definitive evidence, and the principle of this guardianship is not disputed. Minors exit from under their father's guardianship upon reaching puberty and maturity (bulūgh wa rushd), and there is no difference between boys and girls in this matter. However, the point of contention lies in whether, after a girl exits the domain of her compulsory guardian's (walī qahrī) authority, she remains under a guardian's authority in the matter of marriage or not? If she does, what is the scope of this authority? This research, conducted using an analytical-descriptive method, examines the jurisprudential opinions and evidence, as well as the legislator's position. The results of the investigation indicate that, from a jurisprudential perspective, the opinion advocating for the independence of a mature virgin (bākirah rashīdah) in her own marriage is defensible. Although, in the matter of marriage, due to evidence suggesting the necessity of precaution (iḥtiyāṭ), it is more prudent (aḥwaṭ) for a mature virgin to seek permission from her guardian. The Civil Law, which adopts the opinion of shared guardianship (tashrīk fī al-wilāyah), is consistent with this precaution. However, imposing limitations on this decision-making based on contemporary social conditions is subject to critique.
 

کلیدواژه‌ها English

guardianship (wilāyah)
marriage (nikāḥ)
virgin (bākirah)
mature (rashīdah)
قرآن مجید
ابن‌فارس، احمد. (1404 هـ). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1407 هـ). لسان ‌‌العرب. بیروت: دارصادر.
اشتهاردی، علی. (1417 هـ). مدارک العروه. تهران: دارالاسوه.
آل‌بحرالعلوم، سیدمحمد. (1362 هـ.ش). بالغه الفقیه. چ 4. تهران: مکتبة الصادق.
امامی، سیدحسن. (1378 هـ.ش). حقوق مدنی. چ 13. تهران: اسلامیه.
انصاری، مرتضی. (1415 هـ). کتاب النکاح. قم: کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
تبریزی، جواد. (۱۳۷۳ هـ.ش). استفتائات جدید. ج 3. قم: نشر تفکر.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1378 هـ.ش). مبسوط در ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
جوهری، اسماعیل. (1426 هـ). الصحاح. ج 5. بیروت: دار‌العلم للملایین.
حبیبی‌تبار، جواد. (1398 هـ.ش). تشکیل خانواده از منظر فقه و حقوق موضوعه. قم: جامعة المصطفی.
حبیبی‌تبار، جواد. [بی‌تا]. تقریرات درس خارج فقه (نکاح). قم: [بی‌نا].
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌‌البیت.
حکیم، سیدمحسن. (1391 هـ.ش). مستمسک العروه ‌‌الوثقی. ج 12. بیروت: دار‌احیاء التراث العربی.
حلی (فخرالمحققین)، محمد بن حسن. (1387 هـ). ایضاح الفوائد. تصحیح: سیدحسن موسوی کرمانی، علی‌پناه اشتهاردی و عبدالرحیم بروجردی. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
حلی، احمد بن ادریس. (۱۴۰۸ هـ). السرائر. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
خمینی، سیدروح‌‌الله. (1404 هـ). تحریر الوسیله. ج 3. قم: مؤسسه ‌‌النشر الاسلامی.
خمینی، سیدروح‌الله. (1426 هـ) توضیح المسائل (محشی). ج ۲. تحقیق: سیدمحمد حسین بنی‌هاشمی خمینی. چ ۸. قم: حوزه علمیه قم.
زبیدی، محمد بن محمد. (1307 هـ). تاج العروس. ج 17. بیروت: دارالفکر.
سبحانی، جعفر. (۱۴۱۷ هـ). نظام النکاح. ج ۱ – ۲. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سیستانی، سیدعلی. (1395 هـ.ش). رسالۀ توضیح المسائل. مشهد: انتشارات قلم‌آذین رضا.
شبیری زنجانی، سیدموسی. [بی‌تا]. رساله توضیح المسائل. قم: دفتر آیت‌الله شبیری زنجانی.
شهنایی، خلیل. (1385 هـ.ش). حمایت قانون از نهاد خانواده. تهران: دانشگاه الزهرا.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1۴۱۹ هـ). مسالک الافهام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
صفایی، حسین؛ و مصطفی امامی. (1393 هـ.ش). مختصر حقوق خانواده. چ 37. تهران: نشر میزان،.
صفایی، سیدحسین؛ و سیدمرتضی قاسم‌زاده. (۱۳۸۱ هـ.ش). حقوق مدنی اشخاص و محجورین. ج 7. تهران: سند.
طباطبایی یزدی، سیدمحمدکاظم. (1399 هـ). العروة ‌‌الوثقی. تهران: المکتبة ‌‌العلمیة ‌‌الاسلامیه.
طباطبایی، سیدعلی. (1382 هـ.ش). ریاض المسائل. ج 4. قم: مؤسسه آل‌البیت لاحیاء‌‌التراث.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعۀ مدرسین.
طبرسی، فضل‌‌ بن حسن. (1415 هـ). مجمع‌‌البیان. بیروت: مؤسسة ‌‌الاعلمی للمطبوعات.
طریحی، فخرالدین. (1415 هـ). مجمع‌‌ البحرین. ج 10. قم: مؤسسه بعثت.
طوسی، محمد بن حسن. (1365 هـ.ش). تهذیب الاحکام. چ 4. تهران: دارالمکتب الاسلامیه.
علامه حلی، حسن بن یوسف. (1413 هـ). مختلف الشیعه. قم: انتشارات اسلامی حوزه علمیه.
فاضل لنکرانی، محمد. (۱۴۲۲ هـ). الاحکام الواضحه. ج ۴. قم: مرکز فقهی الائمه الاطهار.
قمی، ابوالقاسم. (۱۳۷۱ هـ.ش). جامع الشتات. تهران: انتشارات کیهان.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۲ هـ.ش). حقوق مدنی خانواده. ج 3. تهران: شرکت سهامی انتشار.
مجموعه آرای وحدت رویه. (۱۳۸۰ هـ.ش).
محقق حلی، جعفر بن حسن. (1409 هـ). شرایع الاسلام. چ 2. تهران: انتشارات استقلال.
مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدّین. (1406 هـ). منهاج المؤمنین. ج 2. تحقیق: سیدعادل علوی. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
مغنیه، محمدجواد. (1421 هـ). فقه الامام الصادق. قم: انصاریان.
مغنیه، محمدجواد. (۱۹۹۸ م). الفقه علی المذاهب الخمسه. چ 4. تهران: نشر صادق.
مفید، محمد. [بی‌تا]. احکام النسا. ج ۳۶. در مجموعه مصنفات مفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1425 هـ). انوارالفقاهه (کتاب نکاح). قم: مدرسه الامام امیرالمؤمنین (ع).
مکارم شیرازی، ناصر؛ و دیگران. (1385 هـ.ش). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
موسوی اردبیلی، سیدعبدالکریم. (۱۳۸۸ هـ.ش). رسالۀ توضیح‌ المسائل. قم: نشر نجات.
موسوی، سیدمرتضی. (1415 هـ). الانتصار فی انفرادات الامامیه. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
موسوی، سیدمرتضی. (1417 هـ). المسائل الناصریات. تهران: رابط الثقافه والعاقلات الاسلامیه.
نجفی، محمدحسن. (1398 هـ.ش). جواهر الکلام. بیروت: داراحیاء تراث ‌‌العربی.
نراقی، ملااحمد. (1415 هـ). مستند الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت‌‌.
نوری همدانی، مهدی. (1395 هـ.ش). رساله توضیح المسائل. تهران: آدینه سبز.
هدایت‌نیا، فرج‌الله. (1392 هـ.ش). عناوین ثانوی و حقوق خانواده. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
هدایت‌‌نیا، فرج‌الله. (1396 هـ.ش). الگوی سوم الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه. چ 7. تهران: لشکر فرشتگان.

  • تاریخ دریافت 08 اردیبهشت 1401
  • تاریخ بازنگری 28 تیر 1401
  • تاریخ پذیرش 28 مرداد 1401