مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

بررسی شیوه‌های رفع مخاصمه زوجین در موضوع دعاوی استرداد عطایا با توجه به ماده 803 قانون مدنی و دیدگاه فقیهان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه مطالعات زنان، دانشکده زن و خانواده، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران
چکیده
استناد به عمومات رفع مخاصمه در دعاوی بین زوجین، از معمول‌ترین شیوه‌های رفع مخاصمه به شمار می‌آید. با توجه به دعوای زوجینی که زوج عطایای مادی مبذول می‌دارد و به استناد اینکه عطایا فقط برای بهره‌گیری است، تقاضای استرداد دارد و زوجه مدعی هبه‌بودن عطایاست و هر دو خالی از بینه هستند؛ به نظر می‌رسد صرف استناد به قاعده «البینه للمدعی والیمین علی من انکر» در حل چنین دعاوی، با توجه به تحول در برخی مفاهیم در دنیای معاصر و نیز امارات و دلایل موجود در دیدگاه‌های متفاوت فقیهان کافی نباشد. با این توضیح که گرچه بر اساس نظر مشهور و ماده 805 قانون مدنی با استناد به قاعده «المدعی یدعی خلاف الاصل»، زوجه مدعی شناخته می‌شود و ادعای زوج با قسم مقدم می‌شود و زوجه ملزم به استرداد می‌گردد، باید گفت با وجود ادله نظر مشهور، فرض اینکه زوج عطایای به زوجه را فقط برای استفاده اعطا کرده باشد، در دنیای امروز مخالف با ظاهر است و ظاهر تحقق هبه است؛ درنتیجه این مورد از موارد «تعارض اصل با ظاهر» است و ظاهر مقدم بر اصل خواهد بود. به ‌همین دلیل زوج مدعی به شمار می‌آید و باید برای تحقق‌نیافتن هبه‌گی بینه بیاورد، در‌حالی‌که در فرض مذکور بدون بینه است. از سویی توجه به دیگر دلایل موافقان عدم رجوع از هبه از جمله آیات، روایات، جریان قاعده شروط، توسعه مفهومی در معنای رحم و کینه‌افروزبودن رجوع از هبه به‌ویژه بین زوجین و ضرورت حفظ کیان خانواده، این بستر را فراهم می‌آورد که در مقام بررسی شیوه‌های رفع مخاصمه، برای صیانت از مودت در فضای خانواده، برای تصمیم‌گیری در استرداد یا عدم استردا هدایا و نیز رفع مخاصمه، به راهکار اسقاط حق رجوع در هدایای بین زوجین با عنوان راهکاری قانونی - فقهی، برای توازن با ماده 805 قانون مدنی اندیشید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of Methods for Resolving Spousal Disputes Regarding Claims for Restitution of Gifts: Article 803 of the Iranian Civil Code and the Perspectives of Muslim Jurists

نویسنده English

Azam Khoshsorat Movafagh
Assistant professor, Department of Women’s Studies, Faculty of Woman and Family, University of Religions and Denominations, Qom, Iran
چکیده English

Referring to general principles of dispute resolution in cases between spouses is considered one of the most common methods for settling conflicts. In the case of a dispute where the husband has given material gifts and, claiming that the gifts were for temporary use, requests their return, while the wife asserts that the gifts were donations, and both are without evidence, it seems that merely relying on the rule "the burden of proof is on the claimant, and the oath is upon the denier" may not suffice to resolve such disputes, given the evolution of certain concepts in the contemporary world as well as the various indications (amārāt) and reasons in the views of jurists. It should be noted that although, according to the majority opinion and Article 805 of the Civil Code, based on the rule "the claimant is asserting contrary to the presumption," the wife is considered the claimant, and the husband's claim is prioritized with an oath, requiring the wife to return the gifts, it must be said that, despite the arguments supporting the majority view, the assumption that the husband gave gifts to the wife only for use is contrary to appearances in today's world, and the apparent intention is donation. As a result, this is a case of "conflict between presumption and appearance," and appearance takes precedence over presumption. Therefore, the husband is regarded as the claimant and must provide evidence to prove that the gifts were not donations, yet he lacks such evidence in this case. Moreover, considering the other reasons put forth by those who oppose the right to revoke gifts, including Quranic verses, hadiths, the rule of conditions (qāʿidat al-shurūṭ), the broader interpretation of kinship, the potential for rekindling hostility by revoking gifts, especially between spouses, and the need to preserve family unity, the ground is paved for considering, in examining methods of dispute resolution, a legal-jurisprudential solution to the issue of returning or not returning gifts. This would involve relinquishing the right to revoke gifts between spouses as a legal-jurisprudential solution to balance Article 805 of the Civil Code.

کلیدواژه‌ها English

gifting
spouses
restitution of gifts
Article 805 of the Iranian Civil Code
قرآن کریم
ابن‌ادریس حلی، محمد. (1410 هـ). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی. چ ۲. قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
آقایی بجستان، محمدرضا؛ و همکاران. (1401 هـ.ش). «تأملات فقهی و حقوقی در هبه زوجین». مجله فقه و مبانی حقوق دانشگاه آزاد. ش 1.
امامى، سیدحسن. (1399 هـ.ش). حقوق مدنى. تهران: اسلامیه.
باقری، پرویز؛ و همکاران. (1398 هـ.ش). «بازپژوهی رجوع زوجه از هبۀ مهریه و ابراء آن هنگام طلاق». مجله مطالعات راهبردی زنان. س 22. ش 86.
بحرانى آل‌عصفور، حسین بن محمد. [بی‌تا]. الانوار اللوامع فی شرح مفاتیح الشرائع. قم: مجمع البحوث العلمیه.
بیکی شورکی، مهدی؛ و همکاران. (1401 هـ.ش). «اسقاط حق رجوع از هبه در حقوق ایران». نشریه تحقیقات حقوقی. دوره 25. ش 99.
تبریزى، جواد بن على. [بی‌تا]. أسس القضاء و الشهادة. قم: دفتر مؤلف.
تقی‌زاده، علی؛ و سجاد یاوری. (1399 هـ.ش). «مطالعه تطبیقی رجوع از هبه در حقوق ایران و پیش نویس قانون مدنی اتحادیه اروپا (DCFR)». مجله پژوهش حقوق خصوصی. س 8. ش 31.
خمینی، سید‌روح الله. [بی‌تا]. تحریر الوسیله. چ 1. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
خوانسارى، سیداحمد بن یوسف. (1405 هـ). جامع المدارک فی شرح المختصر النافع. تهران: مکتبة الصدوق.
خویى، سیدابوالقاسم. (1422 هـ). مبانی تکمله المنهاج. قم: مؤسسه إحیاء آثار الإمام الخوئی.
سبزوارى، سیدعبدالأعلى. (1413 هـ). مهذّب الأحکام. چ 4. قم: مؤسسه المنار.
شهید ثانى، زین‌الدین ‌بن ‌علی. (1416 هـ). تمهید القواعد الأصولیه و العربیه. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى.
______________. (1413 هـ). مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسۀ المعارف الإسلامیه.
شیخ حر عاملى، محمد بن حسن. (1416 هـ). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل البیت لاحیاء التراث.
طباطبایى یزدی، سید‌محمد‌کاظم. (1419 هـ). العروة الوثقى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه.
______________. (1414 هـ). تکمله العروه الوثقی. محقق و مصحح: سیدمحمدحسین طباطبائی. قم: کتابفروشی داوری.
طوسى، محمد بن حسن. (1390 هـ). الإستبصار فیما اختلف من الأخبار. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
______________. (1407 هـ). تهذیب الأحکام. چ 4. تهران: [بی‌نا].
علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر اسدى. (1414 هـ). تذکرة الفقهاء. قم: مؤسسه آل البیت (ع).
فخر‌المحققین، محمد بن حسن بن یوسف. (1387 هـ).‌ إیضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
فیض کاشانى، محمد محسن. (1406 هـ). الوافی. اصفهان: [بی‌نا].
مامقانى، محمدحسن بن عبداللّه. (1316 هـ). غایه الامال فی شرح کتاب المکاسب. قم: مجمع الذخائر االسالمیه.
مجاهد، افشین؛ و امیرمحمد صدیقیان. (1401 هـ.ش). «آثار قبض و رجوع در عقد هبه از منظر فقه امامیه و حقوق ایران». مجله تمدن حقوقی. ش 11. ص 259 – 273.
محقق حلی، جعفر. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. چ 2. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محمود، عبدالرحمان. (1419 هـ). معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیه. قاهره: دار الفضیلة.
مشکینی اردبیلی، علی. (1392 هـ.ش). مصطلحات‌ الفقه. قم: دار الحدیث.
مکارم شیرازى، ناصر. (1424 هـ). کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى‌طالب (ع).
موسوى بجنوردى، سیدحسن بن آقابزرگ. (1419 هـ). القواعد الفقهیه. قم: نشر الهادی.
موسوى گلپایگانى، سیدمحمدرضا. (1413 هـ). هدایة العباد. قم: دار القرآن الکریم.
موسوی، سیدمحمد‌صادق؛ و سید‌امید موسوی. (1391 هـ.ش). «تبیین قاعدۀ فقهی "کُلُّ شَئٍ لا یُعلَمُ اِلّا مِن قِبَل مُدّعیهِ یُسمَعُ قَولُه ُفِیه" و کاربرد آن در حقوق ایران». دوفصلنامه فقه و حقوق خصوصی. س دوم. ش 4. ص 49 - 69.
میرخلیلی، سیداحمد؛ و همکاران. (1394 هـ.ش). «حکم ممنوعیت رجوع از هبه به خویشاوندان در فقه امامیه». نشریه حقوق اسلامی. ش 46.
نجفی، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. چ 7. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
واسطی، عبدالحمید. (1402 هـ.ش). «روش‌شناسی کشف مذاق شارع (مطالعه موردی: حکم رجوع در هبه زوج به زوجه)». مجله فقه و اصول. س 55. ش 135.

  • تاریخ دریافت 09 بهمن 1402
  • تاریخ بازنگری 28 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 04 خرداد 1403