مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

بررسی وضعیت طلاق‌نامۀ عادی در نظام حقوقی و رویۀ قضایی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استاد گروه فقه و حقوق، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، قم، ایران
چکیده
ثبت طلاق مانند سایر اعمال حقوقی خانواده، الزامی قانونی است و تخلف از آن جرم به شمار می‌آید. پیشینۀ این مسئله به قوانین پیش از انقلاب اسلامی بازمی‌گردد و درباره اصل مسئله به لحاظ فقهی و حقوقی، چالش چشمگیری وجود ندارد. با وجود این، برخی با نادیده‌انگاری این الزام قانونی، به اجرای صیغه طلاق اقدام می‌کنند. اینان برای ثبت طلاق در دفاتر رسمی، ناگزیر از مجوز قضایی هستند. مراجع قضایی در قبال دادنامه‌های مربوط به طلاق‌نامۀ عادی رویه یکسانی ندارند؛ بعضی محاکم، طلاق‌نامه‌های مذکور را به دلیل رعایت جهات شرعی، تنفیذ می‌کنند؛ در‌حالی‌که بعضی دیگر به دلیل رعایت‌نکردن الزامات قانونی مربوط از جمله ثبت در دفاتر رسمی، قرار عدم استمتاع دعوی صادر می‌کنند و بعضی دیگر آن را باطل می‌انگارند. بررسی‌های نوشتار کنونی نشان می‌دهد که باطل‌شماری طلاق عادی برخلاف موازین فقهی است. عدم استماع دعوای تنفیذ طلاق عادی نیز موجب سردرگمی اصحاب دعوی و نیز موجب تضییع حقوق زنان است. بنابراین محاکم خانواده بایستی خواهان را به ثبت واقعه طلاق ملزم کنند و پیش از ثبت در دفاتر رسمی، دربارۀ تأدیه حقوق مالی زوجه و وجود یا عدم وجود جنین اطمینان حاصل نمایند. با وجود این، به منظور پیشگیری از ایقاع طلاق توسط اشخاص عادی، «اجرای طلاق در دفاتر رسمی و جرم‌انگاری اجرای آن توسط اشخاص عادی»، مناسب‌ترین راه برای این مسئله است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Status of Informal Divorce Deeds in the Legal System and Judicial Practice of Iran

نویسنده English

Farajollah Hedayatnia
Professor, Department of Jurisprudence and Law, Institute for Islamic Culture and Thought, Qom, Iran
چکیده English

The registration of divorce, like other legal acts pertaining to family law, constitutes a statutory requirement, and non-compliance therewith is deemed a criminal offense. The historical background of this issue traces back to pre-Revolutionary Iranian legislation, and with respect to the fundamental principle involved, no substantial jurisprudential or legal controversy exists. Nevertheless, certain individuals, in disregard of this statutory obligation, proceed to pronounce the divorce formula (ṣīgha). Such parties are inevitably required to obtain judicial authorization for the registration of divorce in official registries. Judicial authorities, however, do not follow a uniform approach with regard to verdicts concerning informal divorce deeds: some courts endorse (validate) such divorce deeds on the grounds that the requisite religious formalities have been observed; others issue orders of inadmissibility of the claim due to non-compliance with pertinent legal requirements, including the failure to register in official registries; and still others deem such divorces null and void. The present study demonstrates that to consider an informal divorce as null and void is inconsistent with jurisprudential norms. Furthermore, the inadmissibility of a petition for judicial endorsement of an informal divorce engenders confusion among litigants and results in the curtailment of women's rights. Accordingly, family courts should oblige plaintiffs to register the divorce event and, prior to official registration, ensure that the wife's financial rights have been settled and that the presence or absence of a fetus has been ascertained. Nonetheless, to prevent the unilateral pronouncement of divorce by private individuals, "requiring divorce to be effected in official registries and criminalizing its performance by non-official parties" represents the most appropriate solution to this issue.

کلیدواژه‌ها English

Family law
Judicial practice
Informal divorce deed
Judicial endorsement
اسدی، لیلاسادات. (1387 هـ.ش). «نقد و بررسی قوانین ثبت ازدواج». مطالعات راهبردی زنان (کتاب زنان). دوره 10. ش ۴۰.
اصفهانی (فاضل هندی)، محمد‌ بن حسن. (1416 هـ). کشف اللثام. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
امامی، سیدحسن. (1390 هـ.ش). حقوق مدنی. ج ۵. چ 17. تهران: انتشارات اسلامیه.
انصاری دزفولی، شیخ مرتضی. (1419 هـ). فرائد الاصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بازگیر، یدالله. (1377 هـ.ش). کتاب آرای دیوان عالی کشور در امور حقوقی (3). چ ۱. تهران: ققنوس.
بحرانی، یوسف ‌بن ‌احمد. (1405 هـ). الحدائق الناضرة فی احکام العترة الطاهره. تحقیق محمدتقی ایروانی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
تفکریان، محمود. (1403 هـ). حقوق ثبت اسناد (شناخت دفاتر رسمی). چ 19. تهران: انتشارات نگاه بینه.
حرّ عاملى، محمد ‌بن ‌حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعة. چ 1. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
خمینى، سیدروح‌اللّه. (1421 هـ). کتاب البیع. چ 1. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
رضایی‌نژاد، عبدالحسین. (1397 هـ.ش). «بررسی فقهی دلایل جرم‌انگاری عدم ثبت ازدواج». مطالعات حقوق کیفری و جرم‌شناسی. دوره ۴۸. ش ۲.
شاکری، بلال. (1395 هـ.ش). «بازخوانی اصل احتیاط در فروج». فصلنامه علمی پژوهشی جستارهای فقهی و اصولی. س 2. ش 3.
شهید ثانی، زین‌الدین ‌بن ‌علی عاملی. (1410 هـ). الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیه. تحقیق: سیدمحمد کلانتر. قم: انتشارات داوری.
صحرانشین سامانی، سهیلا. (1396 هـ.ش). «جرم‌انگاری عدم ثبت ازدواج در آینۀ فقه و حقوق اسلامی». پژوهش در فقه و حقوق. س 2. ش ۵.
صفایی، سیدحسین؛ و اسدالله امامی. (1396 هـ.ش). حقوق خانواده. چ ۸. تهران: دانشگاه تهران.
طباطبایی حکیم، سیدمحسن. (1404 هـ). مستمسک العروة الوثقی. قم: کتابخانه مرعشی ‌نجفی.
عاملى، سیدجواد بن ‌محمد حسینى. (1419 هـ). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلاّمة. چ ۱. قم: دفتر انتشارات اسلامى.
علیشاهی قلعه‌جوقی، ابوالفضل؛ و فرزانه اسکندری. (1397 هـ.ش). «بررسی فقهی – حقوقی ثبت‌نکردن ازدواج در دفاتر اسناد رسمی». دوفصلنامه فقه و حقوق خانواده. س 23. ش ۶۹.
کاتوزیان، ناصر. (1371 هـ.ش). حقوق خانواده. چ 3. تهران: شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا.
کاتوزیان، ناصر. (1371 هـ.ش). حقوق مدنی خانواده. ج ۱. چ 3. تهران: شرکت انتشار با همکاری بهمن برنا.
کاتوزیان، ناصر. (1375 هـ.ش). دوره مقدماتی حقوق مدنی خانواده. چ 1. تهران: مؤسسه نشر یلدا.
کرکی، علی‌ بن‌ حسین. (1408 هـ). جامع المقاصد فی شرح القواعد. قم: مؤسسة آل‌البیت لاحیاء التراث.
کلینی، محمد ‌بن ‌یعقوب. (1363 هـ.ش). الکافی. تحقیق: علی‌اکبر غفاری. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
محمودی، مسعود؛ و سیروس خرمی‌رفنی. (1402 هـ.ش). «تأثیر تشریفات ماهوی و شکلی طلاق بر صحت و بطلان آن». فصلنامه رأی: مطالعات آرای قضایی. ش ۴۳، ص ۹۶ - ۱۱۸.
مکارم شیرازى، ناصر. (1427 هـ). استفتاءات جدید. چ ۲. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
مکارم شیرازى، ناصر. (1425 هـ). أنوار الفقاهة (کتاب البیع). چ 1. قم: انتشارات مدرسة الإمام علی بن ابی‌طالب (ع).
مکارم شیرازی، ناصر. (1425 هـ). ‌أنوار الفقاهة فی أحکام العترة الطاهرة. چ ۱. قم: انتشارات مدرسة الإمام علی بن ابی‌طالب (ع).
موسوى خویى، سیدابوالقاسم. (1418 هـ). موسوعة الإمام الخوئی. چ 1. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
موسوی بجنوردی، سیدمحمدحسن. (1419 هـ). القواعد الفقهیه. تحقیق: مهدی مهریزی و محمدحسین درایتی. قم: نشر الهادی.
میرکمالی، سیدعلیرضا. (1398 هـ.ش). «نقد نحوه جرم‌انگاری ثبت‌نکردن نکاح». پژوهش‌نامه انتقادی متون و برنامه‌های علوم انسانی. س 19. ش ۱۲.
نجفی، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. چ ۷. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودى، سیدمحمود. (1423 هـ). موسوعة الفقه الإسلامی طبقا لمذهب اهل‌البیت علیهم السلام. چ ۱. قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌بیت (ع).

  • تاریخ دریافت 03 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 24 آبان 1404
  • تاریخ پذیرش 20 دی 1404