مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

امکان‌سنجی فقهی - حقوقی تأسیس «صندوق تضمین مهریه» در ایران با مطالعۀ تطبیقی راهکارهای مشابه در برخی کشورها

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری فقه و حقوق خصوصی ، دانشگاه و مدرسه عالی شهید مطهری (ره) ، تهران ،ایران
2 استادیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، پردیس خواهران، تهران، ایران
چکیده
معضلات ناشی از مهریه‌های نامتعارف و عدم پرداخت آن، ضرورت ارائۀ راهکارهای عملی و مشروع را ایجاب می‌کند. هدف این پژوهش، بررسی و امکان‌سنجی فقهی - حقوقی تأسیس نهادی تحت عنوان «صندوق تضمین مهریه» به‌مثابۀ راهکاری برای کاهش آسیب‌های ناشی از این معضل در ایران است. مسئله اصلی پژوهش این است که آیا تأسیس چنین صندوقی با مبانی فقه امامیه به‌ویژه ادله‌ای سازگار است؟ و چگونه می‌توان از تجارب تطبیقی کشورهایی نظیر مصر در تأسیس نهادهای مشابه بهره برد؟ این تحقیق با روش توصیفی - تحلیلی، بر پایه منابع کتابخانه‌ای (فقهی و حقوقی) و با رویکردی تطبیقی انجام شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد با استناد به ادلۀ عام فقهی به‌ویژه مصلحت حفظ نظام خانواده و قاعدۀ لاضرر، تأسیس صندوق تضمین مهریه منعی ندارد و می‌تواند به‌مثابۀ حکمی حکومتی یا با استفاده از ظرفیت‌های فقهی مانند نهاد بیت‌المال یا وقف، مشروعیت یابد. مطالعه تطبیقی نیز الگوهای اجرایی موفقی را نشان می‌دهد که می‌تواند در طراحی ساختار، منابع مالی (مانند بخشی از حق ثبت ازدواج) و سازوکار اجرایی صندوق در ایران با رعایت موازین شرعی و شرایط بومی استفاده شود. نتیجه کلی، امکان‌پذیری فقهی و حقوقی تأسیس این صندوق برای حمایت از حقوق زوجه و پیشگیری از حبس زوج است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Jurisprudential-Legal Feasibility Study on the Establishment of a "Dowry Guarantee Fund" in Iran with a Comparative Study of Similar Mechanisms in Selected Countries

نویسندگان English

Seyedali MIRLOHI 1
Mahdie MAHDAVI kani 2
1 Ph.D. Candidate in Jurisprudence and Private Law, Shahid Motahari University and Higher School, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Imam Sadiq University (Women's Campus), Tehran, Iran
چکیده English

The predicaments arising from unconventional dowers (mahr) and their non-payment necessitate the provision of practical and legitimate solutions. The aim of this research is to examine and assess the jurisprudential-legal feasibility of establishing an institution designated as a "Dowry Guarantee Fund" as a mechanism to mitigate the harms stemming from this issue in Iran. The central research question is whether the establishment of such a fund is compatible with the principles of Imamiyyah jurisprudence, particularly the relevant legal evidences (adilla), and how comparative experiences from countries such as Egypt in establishing similar institutions may be utilized. This study employs a descriptive-analytical method, based on library-based sources (jurisprudential and legal), with a comparative approach. The findings indicate that, by relying on general jurisprudential principles—particularly the expediency of preserving the family system (maṣlaḥat-i ḥifẓ-i niẓām-i khānavādah) and the rule of no harm (qā'idah lā ḍarar)—the establishment of a dowry guarantee fund is not proscribed and may be legitimized either as a governmental decree (ḥukm ḥukūmatī) or through the utilization of jurisprudential instruments such as the public treasury (bayt al-māl) or waqf (endowment). The comparative study also reveals successful executive models that may be used in the design of the fund's structure, financial resources (e.g., a portion of marriage registration fees), and operational mechanisms in Iran, while observing Sharīʿah standards and local conditions. The overall conclusion affirms the jurisprudential and legal feasibility of establishing such a fund to protect the rights of the wife and to prevent the imprisonment of the husband.

کلیدواژه‌ها English

Dowry Guarantee Fund
Iranian family law
Comparative study
Unconventional dower (mahr)
قرآن کریم
نهج‌البلاغه
احمدوند، خلیل‌الله؛ و لیلا آزادمنش. (۱۴۰۲ هـ.ش). «بررسی حقوق مالی زن و مرد در پرتو فقه پویا». دوفصلنامه علمی فقه و حقوق خانواده. دوره ۲۸، ش ۷۹، ص 295 – ۳۲۷.
آقازاده، محمدرضا. (۱۳۸۵ هـ.ش). گفتارهای ساده حقوقی. مشهد: قاسمی.
امیراحمدی، محمدرضا. (۱۳۸۸ هـ.ش). نظام مالی خانواده. تهران: میزان.
انصاری، مرتضی بن محمد امین. (۱۴۲۰ هـ). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
باریکلو، علیرضا. (۱۳۹۰ هـ.ش). «وضع حقوقی مهر سنگین». فصلنامه حقوق. دوره ۴۱، ش ۱، ص 79 – ۹۷.
بهمن‌پوری، عبدالله؛ و سهیلا جعفرپور. (۱۳۹۶ هـ.ش). «جایگاه فقهی و حقوقی مهریه در نظام حقوقی ایران با تأکید بر قانون حمایت خانواده ۱۳۹۱». دوفصلنامه علمی - ترویجی فقه و حقوق خانواده (ندای صادق). دوره ۲۲، ش ۶۷، ص 101 - ۱۲۵.
پژوهشکده شورای نگهبان. (۱۳۹۳ هـ.ش). قانون حمایت خانواده در پرتو نظرات شورای نگهبان. تهران: پژوهشکده شورای نگهبان.
تقی‌زاده، علی‌نقی؛ و سیداحمد موسوی. (۱۳۸۹ هـ.ش). «ضمانت مهریه». فصلنامه پژوهش حقوق. دوره ۱۲، ش ۲۹، ص 66 - 85.
جعفری، علی. (۱۳۹۴ هـ.ش). «امکان‌سنجی فقهی تحدید مهریه». پژوهش‌های فقهی. دوره ۱۱، ش ۲، ص 339 – 366.
جلالی، سیدمهدی. (۱۳۸۹ هـ.ش). «نقد و بررسی مهریه در لایحه حمایت از خانواده». فصلنامه شورای فرهنگی اجتماعی زنان (مطالعات راهبردی زنان). دوره ۱۲، ش ۴۸، ص 183 – 218.
خمینی، سیدروح‌الله. (۱۳81 هـ.ش). ولایت فقیه (حکومت اسلامی). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
روشن، محمد. (۱۳۹۱ هـ.ش). حقوق خانواده. تهران: انتشارات جنگل.
روشن، محمد؛ مجتبی قاسمی؛ و محمدرضا فرهنگ. (۱۴۰۱ هـ.ش). «تحلیل اقتصادی مهریه». خانواده‌پژوهی. دوره ۱۸، ش ۱، ص 7 – 21.
شعبانی، افسانه؛ و سیدهاشم فلاحی. (۱۳۸۶ هـ.ش). «فلسفه مهریه در نظام حقوقی اسلام». در: همایش زن در نظام حقوقی اسلام. آستارا: دانشگاه آزاد اسلامی.
صفایی، حسین؛ و اسدالله امامی. (۱۳۹۳ هـ.ش). مختصر حقوق خانواده. تهران: نشر میزان.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۸۴ هـ.ش). قواعد فقه سیاسی (مصلحت). تهران: امیرکبیر.
کاتوزیان، ناصر. (۱۳۷۸ هـ.ش). حقوق مدنی خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
گرجی، ابوالقاسم؛ صفایی، سیدحسین؛ عراقی، سیدعزت‌الله؛ و امامی، اسدالله. (۱۳۸۴ هـ.ش). بررسی تطبیقی حقوق خانواده. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
گلشنی، ابوذر؛ محمدحسین جعفری؛ و محمدحسین کریمی. (۱۴۰۰ هـ.ش). «واکاوی فقهی و حقوقی مداخله حاکمیت در تعیین میزان مهریه در نظام حقوقی ایران». فصلنامه علمی فقه و مبانی حقوق اسلامی. دوره ۱۴، ش ۱، ص 179 – 198.
مردانی، مرضیه؛ و زاهد، سیدسعید. (۱۳۹۱ هـ.ش). «بررسی جامعه‌شناختی مهریه». فصلنامه زن و جامعه (جامعه‌شناسی زنان)، سال سوم، شماره ۱ (پیاپی ۹)، صص ۳۹-۵۹.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۱ هـ.ش). نظام حقوقی زن در اسلام. تهران: صدرا.
ملائی، مهدی. (۱۴۰۴ هـ.ش). «واکاوی نظریات کنترل‌کننده مهریه‌های نامتعارف و امکان‌سنجی تعمیم حکم عدم نفوذ بر مهریه مازاد بر ثلث اموال». مطالعات فقهی حقوقی زن و خانواده. دوره ۸، ش ۱۵، ص 33 – 68.
نجفی، محمدحسن. (۱۴۰۴ ه‌ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
هاشمی، عصمت؛ و محسن اسماعیلی. (۱۳۹۸ هـ.ش). «بیمه اجباری مهریه برای حمایت از زوجه در شرایط خاص». مطالعات حقوق، دوره جدید، شماره ۱، ص ۱ - ۱۶.

  • تاریخ دریافت 06 تیر 1402
  • تاریخ بازنگری 05 مهر 1402
  • تاریخ پذیرش 02 آذر 1402