مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

قاعده اقدام و کاربرد آن در حقوق خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری رشتة فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
2 دانشیار گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه الزهرا، تهران، ایران
3 مربی گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشگاه امام صادق (ع)، تهران، ایران
چکیده
«قاعده اقدام» از قواعد فقهی مورد استناد در بسیاری از ابواب فقهی است که در حوزه خانواده مغفول واقع شده است. بر اساس این قاعده، هر شخصی که اقدام مضری علیه اموال یا حقوق خود انجام دهد، موجب سلب حق می‌شود و بر دیگری مسئولیتی ایجاد نمی‌کند. ادله مورد استناد برای اثبات این قاعده سنت، عقل و اجماع است. پژوهش حاضر در پی شناسایی مصادیق کاربرد قاعده اقدام در حقوق خانواده است که با روش توصیفی - تحلیلی و جمع‌آوری اطلاعات از طریق کتابخانه انجام گرفته است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد این قاعده در مواردی همچون ازدواج مجدد زوج، انحلال و طلاق و در حقوق مالی زوجه همانند حق مهریه استناد‌شدنی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Principle of "Iqdām" (Voluntary Harmful Action) and Its Application in Family Law

نویسندگان English

Masoumeh Shahriari 1
Zahra sadat Mirhashemi 2
zahra rasti 3
1 Ph.D. Candidate in Islamic Jurisprudence and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Theology, Al-Zahra University, Tehran, Iran
3 Lecturer, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Imam Sadiq University, Tehran, Iran
چکیده English

The Principle of "Iqdām" (Initiative; Voluntary harmful action) is a jurisprudential rule frequently invoked across various fields of Islamic jurisprudence, though it has been overlooked in the domain of family law. According to this principle, if a person takes harmful action against his own property or rights, he forfeits his claim, and no liability is imposed on another party. The evidence supporting this principle is derived from the Sunnah, rational reasoning (ʿaql), and [scholarly] consensus (ijmāʿ). This study seeks to identify instances where the Principle of Iqdām applies in family law, employing a descriptive-analytical methodology and gathering data through library research. The findings indicate that this principle can be invoked in cases such as a husband's remarriage, dissolution of marriage (including divorce), and the financial rights of the wife, such as the right to dowry (mahr). 

کلیدواژه‌ها English

jurisprudential principles (Qawāʿid fiqhiyyah)
the principle of "iqdām" (initiative)
marital rights
mahr (dowry)
right of retention (ḥaqq al-ḥabs)
gift (hiba)
conjugal bed (firāsh)
polygamy
قرآن کریم، ترجمه فولادوند.
ابراهیمی، محمد. (1377 هـ.ش). ازداوج با بیگانگان قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
ابن‌ادریس حلّى، محمد بن منصور بن احمد. (1410 هـ). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ابن‌بابویه قمّى (صدوق)، محمّد بن على. (1409 هـ). من لا یحضره الفقیه. ترجمه: علی‌اکبرغفارى و محمد غفاری. تهران: نشر صدوق.
ابن‌منظور، م‍ح‍م‍د ب‍ن‌ م‍ک‍رم. (1414 هـ). لسان العرب. لبنان: دارالفکر.
احسایى (ابن‌ابى‌جمهور)، محمد بن على. (1405 هـ). عوالی اللئالی العزیزیة. قم: دارسیدالشهداء.
اصفهانى، محمدباقر بن محمدتقی. (1404 هـ). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
امامى، سید حسن. [بی‌تا]. حقوق مدنى (امامى). تهران: انتشارات اسلامیة.
ایروانی، جواد. (۱۳۹۳ هـ.ش). مبانی فقهی اقتصاد اسلامی (سطح پیشرفته). مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
بحرانی (آل‌عصفور)، یوسف بن احمد بن ابراهیم. (1405 هـ). الحدائق الناضرة فی أحکام العترة الطاهرة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
ثمنی، لیلا؛ و معصومه شهریاری. (1400 هـ.ش). «استناد به قواعد فقهی در آراء قضایی خانواده». پژوهشنامه نوین فقهی - حقوقی زنان و خانواده. ش 16. ص 34 - 71.
جمعى از مؤلفان. [بی‌تا]. مجله فقه اهل‌بیت علیهم السلام (فارسى). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌بیت (ع).
حرّ عاملى، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل‌الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حسینى شیرازى، سیدمحمد. (1413 هـ). الفقه، القواعد الفقهیة. لبنان: مؤسسه امام رضا (ع).
حسینی مراغى، سیدمیرعبدالفتاح. (1417 هـ). العناوین الفقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
حکیم، سیدمحمدتقی. (1429 هـ). القواعد العامة فی الفقه المقارن. تهران: المجمع العالمی بتقریب بین المذاهب الاسلامیة مرکز تحقیقات و الدراسات العلمیة.
خمینى، سیدروح‌الله. (1421 هـ). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(ره).
خمینى، سیدروح‌اللّه. (1424 هـ). توضیح المسائل (محشّى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
خمینى، سیدروح‌اللّه. [بی‌تا]. تحریر الوسیلة. قم: مؤسسه مطبوعات دارالعلم.
خمینى، سیدمصطفى. (1418 هـ). کتاب البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره).
خویی، ابوالقاسم؛ و محمدسرور واعظ‌الحسینی. (۱۴۲۲ هـ). مصباح الأصول. قم: کتابفروشی داوری.
زبیدی، سیدمحمدمرتضی. (2007 م). تاج العروس من جواهر القاموس. تحقیق: عبدالمنعم خلیل ابراهیم و کریم سیدمحمد محمود، بیروت: دارالکتب العلمیه.
الزرکشی المصری الحنبلی، محمد بن عبدالله. (1413 هـ). شرح الزرکشی علی مختصر الخرقی. ریاض: مکتبة العبیکان.
سبزوارى، سیدعبدالأعلى. (1413 هـ). مهذّب الأحکام. قم: مؤسسه المنار.
سنگلجی، محمد. [بی‌تا]. دلایل السداد در قواعد فقه و اجتهاد. تهران: مطبعه مجلس.
سیفى مازندرانى، على‌اکبر. (1427 هـ). دلیل تحریر الوسیلة - المضاربة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى.
شکاری، محمد؛ و عباس تقوایی. (1396 هـ.ش). «ﺗﺤﻠﯿﻞ ﻗﺎﻋﺪه اﻗﺪام در ﻓﻘﻪ و ﺣﻘﻮق ﻣﺪﻧﯽ اﯾﺮان». مطالعات علوم سیاسی حقوق و فقه. ش 2.
شهابی خراسانی، محمود. (1332 هـ.ش). قواعد فقه. تهران: دانشگاه تهران.
شهید صدر، سیدمحمدباقر. (1417 هـ). القواعد الفقهیة (بحوث فی علم الأصول - للصدر). قم: مؤسسه دایرة‌المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل‌بیت (ع).
طاهرى، حبیب‌الله. (1418 هـ). حقوق مدنى (طاهرى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایى حائرى، سیدعلى بن محمد. (1418 هـ.ش). ریاض المسائل (ط - الحدیثة). قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
طباطبایى یزدى، سیدمحمدکاظم. (1414 هـ). تکملة العروة الوثقى. قم: کتاب‌فروشى داورى.
طباطبایى یزدى، سیدمحمدکاظم. (1419 هـ). العروة الوثقى (المحشّى). قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
طباطبایی بروجردى، آقاحسین. (1429 هـ). جامع أحادیث الشیعة. تهران: انتشارات فرهنگ سبز.
طریحی، فخرالدین بن محمد؛ و احمد حسینی اشکوری. (۱۳۷۵ هـ.ش). مجمع البحرین. تهران: مکتبة المرتضویة.
طوسى، محمد بن حسن. (1387 هـ.ش). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة.
طوسى، محمد بن حسن. (1407 هـ). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
عاملى (شهید اول)، محمد بن مکى. (1414 هـ). غایة المراد فی شرح نکت الإرشاد. قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
عاملى (شهید ثانى)، زین‌الدین بن على. (1413 هـ)، مسالک الأفهام إلى تنقیح شرائع الإسلام. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة.
عراقى، ضیاءالدین. (1418 هـ). قاعدة لاضرر (للآغا ضیاء). قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم.
عمید زنجانی، عباسعلی. (۱۳۸۲ هـ.ش). موجبات ضمان. تهران: نشر میزان.
عمید، حسن. (1381 هـ.ش). فرهنگ فارسی. تهران: انتشارات اشجع با همکاری میکائیل.
فیض کاشانى، محمدمحسن. (1406 هـ). الوافی. اصفهان: کتابخانه امام امیرالمؤمنین علی (ع).
کلینى، محمد بن یعقوب. (1407 هـ). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیة.
کاظمی، محمود. (1390 هـ.ش). «اقدام به‌ عنوان یکی از منابع مسئولیت مدنی در حقوق اسلام». مطالعات حقوق تطبیقی. ش 1.
محقق حلّى، جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: مؤسسه اسماعیلیان.
محقق داماد یزدى، سیدمصطفى. (1406 هـ). قواعد فقه. تهران: مرکز نشر علوم اسلامى.
محقق داماد یزدى، سیدمصطفى. [بی‌تا]. بررسى فقهى حقوق خانواده - نکاح و انحلال آن. قم: [بی‌نا].
محقق داماد یزدی، سیدمصطفی. (۱۳۸۴ هـ.ش). قواعد فقه (بخش مدنی مالکیت و مسئولیت). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
مصطفوى، سیدمحمدکاظم. (1421 هـ). مائة قاعدة فقهیة. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مصطفوى، سیدمحمدکاظم. (1423 هـ). فقه المعاملات. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
مکارم شیرازى، ناصر. (1411 هـ). القواعد الفقهیة. قم: مدرسه امام امیرالمؤمنین (ع).
مکارم شیرازى، ناصر. (1424 هـ). کتاب النکاح. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابی‌طالب (ع).
مکارم شیرازى، ناصر. (1427 هـ). استفتاءات جدید. قم: انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب (ع).
منتظرى نجف‌آبادى، حسین‌على. [بی‌تا]. رساله استفتاءات. قم: [بی‌نا].
موحدى لنکرانى، محمدفاضل. (1424 هـ). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة – الإجارة. قم: مرکز فقهى ائمه اطهار (ع).
موحدى لنکرانى، محمدفاضل. (1425 هـ). تفصیل الشریعة - المضاربة، الشرکة، المزارعة، المساقاة، الدین و ... . قم: مرکز فقه ائمه اطهار (ع).
موسوى بجنوردى، سیدمحمد بن حسن. (1401 هـ.ش). قواعد فقهیه. تهران: مؤسسه عروج.
موسوى قزوینى، سیدعلى. (1424 هـ). ینابیع الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
موسوی باردئی، سیداحمد؛ و خدیجه حسین‌زاده. (1394 هـ.ش).« قاعده اقدام، ادله و کاربرد آن». فقه اهل‌بیت. ش 83.
موسوی بجنوردی، سیدمحمد. (1375 هـ.ش). «قاعده اقدام». دیدگاه‌های حقوقی. ش 2.
‌نجفى، محمدحسن. (1404 هـ). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
نجفى، محمدحسین بن على (کاشف‌الغطاء). (1359 هـ.ش). تحریر المجلة. نجف اشرف: المکتبة المرتضویة.
نقیبی، سیدابوالقاسم. (1389 هـ.ش). «قواعد عام فقه و کاربرد آن در حقوق خانواده». فقه و حقوق خانواده. دوره 15. ش 53. ص 23 - 47.
نقیبی، سیدابوالقاسم؛ و خدیجه شیروانی. (1396 هـ.ش).« بررسی ‌پذیرش خطر در حقوق انگلیس با قاعده اقدام در فقه و حقوق ایران». دانش حقوق مدنی. ش 11.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود. (1382 هـ.ش). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (ع). قم: مؤسسه دایرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (ع).

  • تاریخ دریافت 31 تیر 1403
  • تاریخ بازنگری 31 شهریور 1403
  • تاریخ پذیرش 24 آبان 1403