مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

واکاوی نظریات کنترل‌کننده مهریه‌های نامتعارف و امکان‌سنجی تعمیم حکم عدم نفوذ بر مهریه مازاد بر ثلث اموال

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار گروه اقتصاد، دانشکده صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران
چکیده
مهریه از مصادیق مهم حقوق مالی زوجه است و حد متعارف آن، آثار خوبی را به دنبال دارد؛ اما افزایش بی‌رویۀ میزان آن در سال‌های اخیر، مهریه را از کارکرد واقعی خارج کرده است و موجب پدیدآمدن معضلات اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی شده است. صاحب‌نظران برای حل مشکل پیش‌گفته، نظریات مختلفی را مطرح کرده‌اند. این دیدگاه‌ها با وجود فوایدی که دارند، جامع نیستند و همۀ جوانب مهریه را دربر نمی‌گیرند. این جزئی‌نگری ناشی از فقدان روش‌شناسی مناسب در مطالعات پیش‌گفته است. نگارنده با روش تحلیل مضمون و هرمنوتیک و با تکیه بر داده‌های افکارسنجی، ضمن دسته‌بندی نظام‌مند دیدگاه‌های موجود و نقد آنها، بر حفظ حقوق همۀ ذی‌نفعان از جمله زوج، زوجه، وارثان و طلبکاران زوج تأکید دارد. از‌آنجا‌که در نظام فقهی حقوقی ایران، اختیار زوج بر اموال خود مطلق و بی‌حصر نیست و مهریه نامتعارف از مصادیق دیون مضار قلمداد شده است، پیشنهاد می‌شود نفوذ مهریه مازاد بر ثلث اموال زوج، به رضایت سایر ورثه و طلبکاران موکول شود و ماده 1078 قانون مدنی اصلاح گردد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Theoretical Analysis of Approaches to Controlling Non-Customary Dowries (Mahr) and the Feasibility of Extending the Rule of Non-Enforceability to Dowries Exceeding One-Third of the Husband’s Assets

نویسنده English

mahdi mollaei
Assistant Professor, Department of Economics, Faculty of Industries and Management, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran
چکیده English

Dowry (Mahr) is a significant financial right of the wife, and its customary amount yields positive outcomes. However, its excessive inflation in recent years has diverted Mahr from its original purpose, leading to socio-cultural and economic challenges. Scholars have proposed various theories to address this issue, yet these approaches — despite their merits — lack comprehensiveness and fail to account for all dimensions of Mahr. This partial perspective stems from the absence of a sound methodology in the abovementioned studies. Using thematic analysis and hermeneutics, and relying on opinion survey data, the author systematically categorizes and critiques existing viewpoints, emphasizing the need to safeguard the rights of all stakeholders, including the husband, wife, heirs, and the husband’s creditors.  Given that Iranian jurisprudential-legal system does not recognize absolute and unrestricted authority of the husband over his assets — and given that non-customary Mahr is considered an instance of debts incurred to cause harm (duyūn muḍārra) — this study proposes that the enforceability of Mahr exceeding one-third of the husband’s assets be contingent upon the consent of other heirs and creditors. Accordingly, Article 1078 of the Civil Code should be amended.

کلیدواژه‌ها English

Duyūn Muḍārra (harmful debts)
spousal rights
dowry (Mahr)
non-customary dowry
hermeneutics
ابن‌بابویه، محمد بن على. (1381 هـ.ش). الخصال. تهران: نشر کتابچی.
ابن‌بابویه، محمد بن علی.(1385 هـ.ش). من لا یحضره الفقیه. قم: دارالکتب الاسلامیه.
ابن‌شعبه، حسن بن علی. (1393 هـ.ش). تحف العقول. قم: مؤسسه فرهنگی دارالحدیث.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1405 هـ). لسان العرب. قم: نشر ادب.
اصغری‌ حسامیه، محمد؛ نادر مختاری‌افراکتی؛ و علی آل‌بویه. (1401 هـ.ش). «بررسی جایگاه فقهی - حقوقی ماهیت مهریه و انواع و احکام آن در فقه و مذاهب اربعه». ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران. دوره 5. ش 10، ص 247 - 264.
اصفهانی، محمدحسین. (1419 هـ). حاشیه کتاب المکاسب. قم: ذوی‌القربی.
اکبری، اکرم. (1398 هـ.ش). «بررسی حقوقی مهریۀ ‌زوجه در نظام قانون‌گذاری ایران». قانون‌یار. دوره 13، ش 3، ص 25 - 48.
امامی ‌نمینی، محمود. (1386 هـ.ش). «ماهیت مهرو نقد مهریه‌های‌سنگین». مقالات و بررسی‌ها. دفتر 86. تهران: دانشکده الهیات.
امامی، سیدحسن. (1371 هـ.ش). حقوق مدنی. تهران: نشراسلامیه.
انصاری، مرتضی. (1420 هـ). المکاسب. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
بحرانی، یوسف. (1408 هـ). الحدائق الناضره فی احکام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1414 هـ). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت.
حلی، احمد بن محمد. (1411 هـ). المهذب البارع. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
خانزاده‌پور، مریم؛ و عباس کریمی. (1402 هـ.ش). «تحلیل حقوقی طرح حق‌الثبت بر مهریه‌های بالای 14 سکه طلا». فقه و حقوق خانواده. ش 80.
دهخدا، علی‌اکبر. (1377 هـ.ش). لغت‌نامه. تهران: نشر روزنه.
دیلمی، سلار. (1414 هـ). المراسم العلویه فی احکام النبویه. قم: مجمع اهل‌البیت (ع).
روشن، محمد؛ مجتبی قاسمی؛ و محمدرضا فرهنگ. (1401 هـ.ش). «تحلیل اقتصادی ‌مهریه». خانواده‌پژوهی. دوره 18، ش 1. ص 7 - 21.‎
زبیدی، سیدمحمدمرتضی. (1414 هـ). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دارالفکر.
ساردوئی‌نسب، محمد. (1388 هـ.ش). «تحلیل حقوقی مهریه عندالاستطاعه یا عندالمطالبه». مطالعات راهبردی زنان، دوره 11. ش 43. ص 185 – 214.
سبحانی، جعفر. (1417 هـ). نظام النکاح. قم: نشر امام صادق (ع).
سبزواری،محمدباقر. (1423 هـ). کفایة الاحکام. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
سیدمرتضی، علی بن حسین. (1415 هـ). الانتصار. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.
شعبانی، افسانه؛ و سیدهاشم فلاحی. (1386 هـ.ش). «فلسفه‌ مهریه در نظام حقوقی اسلام». در: همایش زن در نظام حقوقی اسلام. آستارا: دانشگاه آزاد اسلامی.
صابری، ‌سیاوش؛ امیرمحمد افرادی؛ و فرید قادری. (1396 هـ.ش). «بررسی فقهی و حقوقی تغییرپذیری مهریه»، مطالعات علوم سیاسی. حقوق و فقه. دوره 15، ش 3، ص 1 - 11.
صادقی، سالار؛ و عباسعلی اکبری. (1401 هـ.ش). «ضرورت مداخله قانون‌گذار در نهاد مهریه در جهت حل معضل اجتماعی امروز». زن و مطالعات خانواده. دوره 55. ش 15. ص 47 - 68.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1417 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر نشر اسلامی.
طباطبایی‌یزدی، سیدمحمدکاظم. (1378 هـ). حاشیه‌ مکاسب. قم: اسماعیلیان.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372 هـ.ش). مجمع البیان. تهران: ناصرخسرو.
طریحی، فخرالدین. (1408 هـ). مجمع البحرین. قم: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1365 هـ.ش). تهذیب الاحکام. تهران: دارالکتب الاسلامیة.
طوسی، محمد بن حسن. (1388 هـ.ش). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: مکتبة مرتضویه.
عاملی، سیدمحمد. (1413 هـ). نهایة المرام فی شرح مختصر شرائع الاسلام. قم: نشر اسلامی.
عبادی، شیرین. (1382 هـ.ش). «این رسم حمایت نیست». ماهنامه بازتاب اندیشه. قم: مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا سیما. ش 42.
عزیزی، ابراهیم؛ و فرهاد عباسی. (1398 هـ.ش). «بررسی سلب آزادی افراد تا زمان ادای دیون مالی در دعاوی مطالبه مهریه». فقه و حقوق خانواده، دوره 71. ش 24. ص 127 – 150.
علیمرادی،‌ امان‌الله. (1388 هـ.ش). «بازشناسی قواعد حقوقی و اخلاقی حاکم بر مقدار مهریه». پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی. دوره 16. ش 5. ص 67 - 90.‎
عمید، حسن. (1375 هـ.ش). فرهنگ فارسی عمید. چ 7. تهران: امیرکبیر.
غروی، حسن؛ محدثه مهرابی‌زاده؛ و محسن فتاحی. (1398 هـ.ش). «بررسی مبانی فقهی صحت مهریه نامتعارف در فقه امامیه». مبانی فقهی حقوق اسلامی. دوره 12. ش 2. ص 75 - 95.
فاضل‌ هندی، محمد بن حسن. (1420 هـ). کشف اللثام. قم: نشر اسلامی.
قراچورلو، رزا. (1378 هـ.ش). «نقد لایحه جدید حمایت از خانواده». نشریه وکالت. ش 37 - 38.
قیوم‌زاده، محمود؛ و طاهره پورنعمتی. (1397 هـ.ش). «ضمانت بر تقسیط مهریه میانکشی فقهی،حقوقی و اخلاقی». پژوهش‌های اخلاقی. س 8. ش 3. ص 5 - 26.
کاتوزیان، ناصر. (1394 هـ.ش). دوره مقدماتی حقوق مدنی: خانواده. تهران: شرکت سهامی انتشار.
کاویار، حسین؛ سیرالله مرادی؛ و الهام نم‌نبات. (1394 هـ.ش). «تحلیل ماده 22 قانون حمایت خانواده در فرض اعسار و ایسار زوج با توجه به قانون نحوه اجرای محکومیت‌های مالی مصوب 1394». فقه و حقوق خانواده. دوره 63. ش 20. ص 95 – 120.
کشافی‌نیا، وحید؛ و دیگران. (1401 هـ.ش). افکارسنجی پیرامون مهریه و نظر مردم درباره مداخله قانون در آن. تهران: مؤسسه افکارسنجی ملت، مرکز پژوهش‌های مجلس‌شورای اسلامی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1367 هـش). الفروع من الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
گرجی، ابوالقاسم؛ و همکاران. (1384 هـ.ش). بررسی تطبیقی حقوق خانواده. تهران: دانشگاه تهران.
محمودپناهی، محمدرضا. (1394 هـ.ش). بررسی روش هرمنوتیک عمدی اسکینر. تهران: دیدار.
مردانی، مرضیه؛ و سیدسعید زاهد. (1391 هـ.ش). «بررسی جامعه‌شناختی مهریه». بانوان‌ شیعه. دوره 28. ش 9. ص 39 - 59.
مطهری، مرتضی. (1389 هـ.ش). مجموعه آثار. تهران: نشر صدرا.
مظفری، مصطفی. (1387 هـ.ش). «وضع مالیات بر مهریه و آثار آن بر نهاد خانواده». خانواده‌پژوهی. دوره 4. ش 4. ص 553 - 564.
مفید، محمد بن محمد. (1414 هـ). رساله فی المهر. بیروت: دارالمفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1374 هـ.ش). تفسیر المیزان. تهران: دارالکتب الاسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1389 هـ.ش). استفتائات جدید. قم: نشر امام علی(ع).
ملائی، مهدی. (1399 هـ.ش). حقوق خانواده. گرگان: انتشارات نوروزی.
موسوی ‌بجنوردی، محمدکاظم. (1395 هـ.ش). دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. تهران: مرکز دایرةالمعارف اسلامی.
موسوی خمینی، سیدروح الله. (1421 هـ). البیع. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
موسوی ‌خویی، سیدابوالقاسم. (1992 م). مصباح الفقاهه. بیروت: دارالهادی.
موسوی‌ همدانی، محمدباقر. (1386 هـ.ش). ترجمه تفسیر المیزان. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
میر‌خلیلی، سیداحمد؛ حسن رحیم‌زاده‌میبدی؛ و فوزیه قاسم‌پور‌کردکلایی. (1395 هـ.ش). «بررسی فقهی و حقوقی ماهیت شرط عندالاستطاعه‌بودن مهریه». پژوهشنامه حقوق تطبیقی. دوره 3. ش 2. ص 61 - 83.‎
ناصری، سیداحسان؛و دیگران. (1401 هـ.ش). «تحلیل اقتصادی تعدیل مهریه با رویکرد فقهی». مطالعات فقه اقتصادی. دوره 4. ش 2، ص 165 - 180.
نجفی، محمدحسن. (1366 هـ.ش). جواهر الکلام. تهران: دارالکتب اسلامی.
نوری، میرزاحسین. (1408 هـ). مستدرک الوسائل. بیروت: مؤسسه آل‌البیت(ع).
هاشم‌نژاد، زهرا؛ و محمدرضا غلامپور. (1394 هـ.ش). «بررسی فقهی و حقوقی تعدیل مهریه». فقه و تاریخ تمدّن. دوره 1. ش 4. ص 136 - 156.‎
هاشمی، ‌عصمت؛ و محسن اسماعیلی. (1398 هـ.ش). «بیمه اجباری مهریه برای حمایت از زوجه در شرایط خاص». مطالعات حقوق. دوره 35. ش 4. ص 1 - 16.
AttrideStirling، Jennifer.2001. Thematic Networks: An Analytic Tool for Qualitative.
Given، L. M.2008. .the sage encyclopedia of qualitative Methods،London.
Mahmoud Panahi، Seyed Mohammad Reza .2015.“A Study of Skinner's Intentional Hermeneutic Methodology”، Research Policy Quarterly، No. 3.

  • تاریخ دریافت 01 دی 1402
  • تاریخ بازنگری 17 اردیبهشت 1403
  • تاریخ پذیرش 30 تیر 1403