مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

خوانشی نو دربارۀ اختلاف قرائت آیه 222 سوره بقره و آثار فقهی - حقوقی آن برای زنان با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار علوم اسلامی، گروه فقه و حقوق، پژوهشگاه امام صادق (ع)، قم، ایران
2 دانشیار علوم اسلامی، پژوهشگاه امام صادق (ع)، قم، ایران
چکیده
پیشینه بحث دربارۀ اختلاف قرائات به عصر نزول وحی باز می‌گردد. اختلاف قرائات، نقشی مهم در استنباط احکام فقهی و به تبع آن در مسائل حقوقی ایفا می‌کند. آیه 222 سوره «بقره» به دلیل دو قرائت مختلف، معرکه آرای فقهی است. این پژوهش می‌کوشد با روش توصیفی - تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای بدین پرسش پاسخ دهد که تحلیل فقهی - حقوقی دیدگاه امام خمینی (ره) دربارۀ اختلاف قرائت آیه 222 سوره «بقره» و احکام مستفاد از آن چیست؟ یافته مقاله آن است که بر اساس روایات صحیحه و موثقه و نیز اصالة الاحتیاط و اصل استصحاب، حرمت مباشرت با همسر پس از انقطاع خون حیض و پیش از غسل اثبات می‌گردد. امام خمینی (ره) معتقد است تأمّل در آیه، جمع عقلایی میان این دو قرائت را اقتضا دارد که بر اساس اصل بداهت، قرائت تخفیف بر تضعیف (تشدید) برتری دارد. برای جمع میان دو طایفه روایات لازم است روایت عدم جواز مباشرت قبل از غسل به دلیل مغایرت با ظاهر آیه و برخی روایات صادرشده از معصومان (ع) بر کراهت حمل گردد. همچنین از جمله احکام حقوقی مستفاد از آیه 222 سوره «بقره»، جایزنبودن طلاق در مدّت عادت زنانگى و صحیح‌نبودن طلاق در طُهر غیرمُواقعه است. نوآوری مقاله، در تحلیل و بررسی دو قرائت مختلف دربارۀ آیه 222 سوره «بقره» با تأکید بر دیدگاه امام خمینی (ره) و نیز اثبات برتری قرائت تخفیف بر اساس ادله روایی و مبتنی بر جمع عقلایی میان دو طایفه مختلف از روایات است؛ همچنین تبیین احکام حقوقی مستفاد از آیۀ پیش‌گفته از دیگر نوآوری‌های مقاله است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A New Interpretation of the Variance in the Recitation of Verse 222 of Sura al-Baqara and Its Jurisprudential-Legal Implications for Women, with Emphasis on Imam Khomeini's Perspective

نویسندگان English

ali karshenas 1
hamid negaresh 2
1 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Law, Imam Sadiq Research Institute, Qom, Iran
2 Associate Professor, Islamic Sciences, Imam Sadiq Research Institute, Qom, Iran
چکیده English

The discussion on the variance in Quranic recitations dates back to the era of revelation. These differences play a significant role in the derivation of jurisprudential rulings and, consequently, in legal matters. Verse 222 of Sura al-Baqara has been the subject of considerable scholarly debate due to its two distinct recitations. This study, employing a descriptive-analytical method and drawing on library sources, seeks to answer the question: What is the jurisprudential-legal interpretation of Imam Khomeini regarding the variance in the recitation of Verse 222 and the rulings derived from it? The study finds that, based on authentic and reliable hadiths, as well as the principles of precaution (iḥtiyāṭ) and continuity (istiṣḥāb), the prohibition of marital intimacy after the cessation of menstrual blood but before ritual bath (ghusl) is established. Imam Khomeini asserts that a plausible reconciliation of the two recitations necessitates preferring the lighter (takhfīf) recitation over the intensified (tashdīd) one, in accordance with the principle of self-evidence (bidāha). To harmonize conflicting hadiths, he suggests that the ruling prohibiting intimacy before ghusl should be interpreted as dislikedness (karāha) rather than absolute prohibition, given its inconsistency with the apparent meaning of the verse and certain hadiths from the Imams. Additionally, the study highlights key legal implications derived from Verse 222, including the prohibition of divorce during menstruation and the invalidity of divorce during a non-intimate ṭuhr (period of purity). The contribution of this research lies in its analysis of the two different recitations of Verse 222 with a focus on Imam Khomeini’s perspective, as well as its argument in favor of the superiority of the lighter recitation based on the evidence of hadiths and plausible reconciliation of differing hadiths. Moreover, the study provides a detailed exposition of the legal rulings inferred from this verse, contributing to a deeper understanding of its jurisprudential significance.

کلیدواژه‌ها English

iʿtizāl (keeping away)
variance in Quranic recitations
lighter recitation
intensified recitation
Imam Khomeini
قرآن کریم.
ابن‌سلیمان، مقاتل. (1423 هـ). تفسیر مقاتل بن سلیمان. بیروت: دار المعرفة.
ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر. (1419 هـ). تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دار المعرفة.
جریر طبری، محمد. (1412 هـ). جامع البیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار المعرفة.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعة فی تفصیل مسائل الشریعة. قم: آل البیت لاحیاء التراث.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 هـ). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دار القلم و دارالشامیة.
زرقانی، محمد عبدالعظیم. (1385 هـ.ش). ترجمه مناهل العرفان فی علوم القرآن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگى‌.
سمرقندى، نصر بن محمد. (1416 هـ). تفسیر السمرقندى المسمى بحر العلوم. بیروت: دار الفکر.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1374 هـ.ش). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1437 هـ). النهایة فی مجردالفقه و الفتوی. قم: اسلامی.
عاملی، زین‌الدین بن علی. (1419 هـ). مسالک الأفهام الى آیات الأحکام. تهران: مکتبة المرتضویة.
عیاشى، محمد بن مسعود. (1380 هـ). التفسیر (تفسیر العیاشی). تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة .
قلانسى، محمد بن حسین. (1428 هـ). ارشاد المبتدى و تذکرة المنتهى فی القراءات العشر. بیروت: دار الکتب العلمیة، منشورات محمد علی بیضون.
قمى، على بن ابراهیم. (1363 هـ.ش). تفسیر القمی. قم: دار الکتاب.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1401 هـ). الکافی. تهران: المکتبة الاسلامیة.
محقق‌داماد، سیدمصطفی. (1390 هـ.ش). بررسی فقهی حقوق خانواده: نکاح و انحلال. تهران‌: مرکز نشر علوم اسلامی‌.
مقدس اردبیلى، احمد بن محمد. [بی‌تا]. زبدة البیان فی أحکام القرآن. تهران: مکتبة المرتضویة.
مکی عاملی، محمد بن جمال‌الدین. (1411 هـ). اللمعة الدمشقیة. قم: دار الفکر.
موسوی خمینی، سیدروح الله. (1398 هـ.ش). کتاب الطهارة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خویى، ابوالقاسم. (1382 هـ.ش). بیان در علوم و مسائل کلى قرآن. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى.
نجفی، محمدحسن. (1368 هـ.ش). جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام. تهران: المکتبة الاسلامیة.

  • تاریخ دریافت 13 اردیبهشت 1402
  • تاریخ بازنگری 18 مرداد 1403
  • تاریخ پذیرش 18 آبان 1403