مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

مطالعات فقهی‌ حقوقی زن و خانواده

تببین حکم فقهی مسئولیت شوهر در تأمین هزینه‌های درمانی زوجه با تکیه بر اهداف شریعت در نظام خانواده

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران
2 دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
3 اســتادیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
چکیده
شریعت اسلام در راستای تحقق نیازهای مالی زوجه، وظایفی را بر عهده شوهر نهاده است. در سوی مقابل این وظایف، حقوقی برای زوجه نیز در نظر گرفته شده است که یکی از مهم‌ترین آنها، نفقه است. این پژوهش به روش اکتشافی - تحلیلی و با بهره از منابع کتابخانه‌ای در پی پاسخ به این پرسش است که شوهر در برابر هزینه‌های درمانی زوجه چه مسئولیتی دارد؟ برای دست‌یافتن به پاسخ این پرسش، ادله مربوط به سپهر نظام حقوق زن با توجه به جایگاه خانواده در آموزه‌های اسلامی بررسی شده است. دستاورد پژوهش این است که به دلایل ذیل، پرداخت تمامی ‌هزینه‌های درمان انواع بیماری‌های زوجه به نحو الزامی ‌بر عهده شوهر است: عموم ادله رفتار به معروف، نقش قوامیّت شوهر، عمومات رهنمون بر نهی از سختگیری بر زن، اقتضای مسئولیت‌های مرد در برابر عائله خویش، روایات رهنمون بر عدم انحصار، صدق عنوان متعارف بر هزینه‌های درمانی، قیاس اولویت و سیره متشرعه. تمامی‌ این موارد بر ارائه مفهومی جدید از نفقه بر اساس نیازهای حقیقی زوجه و توانمندی شوهر استوار هستند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Elucidating the Jurisprudential Ruling on the Husband's Liability for the Wife's Medical Expenses with an Emphasis on the Objectives of Sharīʿah in the Family System

نویسندگان English

alborz mohaghegh garfami 1
azam rahmati 2
hasan shafie fini 3
1 M.A. Graduate in Qur'anic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
2 Ph.D. Candidate in Jurisprudence and Foundations of Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran
3 Assistant Professor, Department of Private Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran
چکیده English

Islamic Sharīʿah has imposed certain duties upon the husband in order to fulfill the financial needs of the wife. Corresponding to these duties, certain rights have also been established for the wife, among the most significant of which is maintenance (nafaqah). Employing an exploratory-analytical method and utilizing library-based sources, this study seeks to address the following question: What is the husband's responsibility with respect to the wife's medical expenses? In order to arrive at an answer, the pertinent evidence concerning the legal framework of women's rights has been examined in light of the position of the family within Islamic teachings. The finding of this research is that, for the following reasons, the husband is obligatorily liable for the full payment of medical expenses for all types of illnesses afflicting the wife:
the general purport of the evidence enjoining good conduct (al-muʿāsharah bil-maʿrūf); the husband's role as qawwām (protector and maintainer); the general principles prohibiting the imposition of hardship upon the wife; the exigencies of the husband's responsibilities toward his dependents; traditions (riwāyāt) indicating non-exclusivity; the applicability of the customary standard (ʿurf) to medical expenses; reasoning a fortiori (qiyās al-awlā); and the established practice of the religious community (sīrat al-mutasharriʿah). All of these are premised upon the articulation of a new conception of maintenance (nafaqah) grounded in the genuine needs of the wife and the financial capability of the husband.

کلیدواژه‌ها English

Maintenance (nafaqah)
Wife
Medical treatment
Expense
Hadith
قرآن کریم
ابن‌ادریس، محمد بن احمد. (1387 هـ.ش). موسوعة ابن‌ادریس حلّی. قم: دلیل ما.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1378 هـ). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: نشر جهان.
ابن‌بابویه، محمد بن علی. (1413 هـ). من لا یحضره الفقیه. چ 2. قم: اسلامی.
ابن‌براج، عبدالعزیز بن نحریر. (1406 هـ). المهذب: قم: جامعه مدرسین.
ابن‌جنید اسکافی، محمد بن احمد. (1416 هـ). مجموعه فتاوی ابن‌جنید. قم: اسلامی.
ابن‌حمزه، محمد بن علی. (1408 هـ). الوسیله الی نیل الفضیله. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی‌مرعشی نجفی (ره).
ابن‌حیّون، نهمان بن محمد. (1385 هـ.ش). دعائم الاسلام. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
ابن‌درید، محمد بن حسن. (1988 م). جمهرة اللغه. بیروت: دارالعلم للملایین.
ابن‌سیده، علی بن اسماعیل. (1421 هـ). المحکم و المحیط الاعظم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابن‌شعبه حرّانی، حسن بن علی. (1404 هـ). تحف العقول. چ 2. قم: جامعه مدرسین.
ابن‌عاشور، محمدطاهر. (1420 هـ). تفسیر التحریر و التنویر. بیروت: مؤسسه التاریخ العربی.
ابن‌فارس، احمد بن فارس. (1404 هـ). معجم مقاییس اللغه. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ابن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 هـ). لسان العرب. چ 3. بیروت: دارصادر.
اراکی، محمدعلی. (1413 هـ). رسالتان فی الارث و النفقه الزوجه. قم: [بی‌نا].
اراکی، محمدعلی. (1413 هـ). رسالتان فی الارث و نفقه الزوجه. قم: [بی‌نا].
ازهری، محمد بن احمد. (1421 هـ). تهذیب اللغه. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
اشتهاردی، علی‌پناه. (1417 هـ). مدارک العروة. تهران: اسوه.
اصفهانی، سیدابوالحسن. (1393 هـ). وسیلة النجاه. قم: مهر استوار.
انصاری، مرتضی. (1415 هـ). کتاب النکاح. قم: المؤتمر العالمی ‌بمناسبه الذکری الئویه الثانیه لمیلاد الشیخ الاعظم الانصاری.
بحرانی، یوسف. (1363 هـ.ش). حدائق الناضره فی احکام العترة الطاهره. قم: اسلامی.
بیضاوی، عبدالله بن عمر. (1418 هـ). انوار التنزیل و اسرار التأویل. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
ثلایی، یوسف. (1423 هـ). تفسیر الثمرات الیانعه. صعده: مکتبه التراث الاسلامی.
جوهری، اسماعیل بن حمّاد. (1376 هـ). الصحاح. بیروت: دارالعلم للملایین.
حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 هـ). وسائل الشیعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).
حر عاملی، محمد بن حسن. (1421 هـ). هدایة الامه الی احکام الائمه (ع). مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
حکیم، سیدمحسن. (1374 هـ.ش). مستمسک العروة الوثقی. قم: دارالتفسیر.
خویی، سیدابوالقاسم. (1418 هـ). موسوعه الامام الخویی. قم: مؤسسه احیاء الآثار الامام الخویی.
درویش، محی‌الدین. (1415 هـ). اعراب القرآن الکریم و بیانه. چ 4. حمص: الارشاد.
رازی، حسین بن علی. (1408 هـ). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن: مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (1412 هـ). مفردات الفاظ القرآن. بیروت: دارالقلم.
روحانی، سیدمحمد صادق. (1429 هـ). فقه الصادق. چ 4. قم: منشورات اجتهاد.
ری‌شهری، محمد. (1387 هـ.ش). تحکیم خانواده از نگاه قرآن و حدیث. قم: دارالحدیث.
زبیدی، محمد بن محمد. (1412 هـ). تاج العروس. بیروت: دارالفکر.
زمخشری، محمد بن عمر. (1407 هـ). الکشّاف. چ 3. بیروت: دارالکتاب العربی.
زیدان، عبدالکریم. (1420 هـ). المفصل فی احکام المرأة والبیت المسلم فی الشریعه الاسلامیه. چ 3. بیروت: مؤسسه الرساله.
سبحانی، جعفر. (1382 هـ.ش). المواهب فی تحریر احکام المکاسب. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر. (1429 هـ). رسائل فقهیه. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سند، محمد. (1429 هـ). سند العروة الوثقی (النکاح). قم: باقیات.
سیستانی، سیدعلی. (1404 هـ.ش). توضیح المسائل جامع. مشهد: دفتر مؤلف.
سیفی مازندرانی، علی‌اکبر. (1415 هـ). دلیل تحریر الوسیله (الامر بالمعروف و النهی عن المنکر). قم: مؤسسه نشر اسلامی.
سیفی، علی‌اکبر. (1387 هـ.ش). دلیل تحریر الوسیله (الأسره). تهران: مؤسسه تنظیم ونشر آثار امام خمینی (ره).
سیفی، علی‌اکبر. [بی‌تا]. دلیل تحریر الوسیله (النکاح). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1410 هـ). الروضه البهیئه فی شرح اللمعه الدمشقیه. قم: مکتبه الداوری.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1413 هـ). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام. قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه.
شیرازی، سیدمحمد. (1402 هـ). الفقه. چ 2. بیروت: دارالعلوم.
صادقی تهرانی، محمد. (1406 هـ). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنه. چ 2. تهران: فرهنگ اسلامی.
صادقی مقدم، محمدحسن؛ و امین امیر حسینی. (1394 هـ.ش). «نفقه و نیاز‌های درمانی زوجه». زن در فرهنگ و هنر. ش 3. ص 405 - 419.
صادقی، شهره. (1398 هـ.ش). نفقه زوجه در مذاهب خمسه. چ 2. قم: بوستان کتاب.
صدر، سیدمحمد. (1414 هـ). ماوراء الفقه. بیروت: دارالاضواء.
طباطبایی حکیم، سیدمحمدسعید. (1417 هـ). مصباح المنهاج (الطهاره). بیروت: مؤسسه المنار.
طباطبایی حکیم، سیدمحمدسعید. (1425 هـ). منهاج الصالحین. بیروت - قم: دارالهلال.
طباطبایی، سیدمحمدحسین. (1390 هـ). المیزان فی تفسیر القرآن. چ 2. بیروت: اعلمی.
طبرانی، سلیمان بن احمد. (2008 م). التفسیر الکبیر. اردن: دارالکتب الثقافی.
طبرسی، فضل بن حسن. (1372 هـ.ش). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چ 3. تهران: ناصرخسرو.
طنطاوی، محمدسید. (1997 م). التفسیر الوسیط للقرآن الکریم. قاهره: نهضه مصر.
طوسی، محمد بن حسن. (1387 هـ.ش). المبسوط فی فقه الامامیه. تهران: مکتبه مرتضویه.
طوسی، محمد بن حسن. [بی‌تا]. التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
عسکری، حسن بن عبدالله. (1400 هـ). الفروق فی اللغه. بیروت: دارالآفاق الجدیده.
علامه حلّی، حسن بن یوسف. (1412 هـ). منتهی المطلب فی تحقیق المذهب. مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
فاضل، جواد. (1365 هـ.ش). مسالک الافهام الی آیات الاحکام. تهران: مرتضوی.
فخر رازی، محمد بن عمر. (1420 هـ). التفسیر الکبیر. بیروت: داراحیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل بن احمد. (1409 هـ). کتاب العین. چ 2. قم: هجرت.
قرطبی، محمد بن احمد. (1364 هـ.ش). الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصرخسرو.
قطب، سید. (1425 هـ). فی ظلال القرآن. بیروت: دارالشروق.
کاظم‌پور فرد، فاطمه؛ و مهسا جمشیدی شهمیری. (1390 هـ.ش). «واکاوی فقهی در ملاک تعیین نفقه و مصادیق آن با نگاه تطبیقی بر آرای فقهای اسلامی». فقه و حقوق خانواده. ش 55. ص 149 - 152.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1429 هـ). الکافی. قم: دارالحدیث.
ماوردی، علی بن محمد. (1414 هـ). الحاوی الکبیر. بیروت: دارالفکر.
مجلسی، محمدباقر. (1403 هـ). مرآة العقول فی شرح اخبار آل‌الرسول. چ 2. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
مجلسی، محمدباقر. (1406 هـ). ملاذ الاخیار فی فهم تهذیب الاخبار. قم: کتابخانه آیت‌الله العظمی ‌مرعشی نجفی.
محقق حلّی، جعفر بن حسن. (1408 هـ). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
محقق داماد، سیدمصطفی. (1384 هـ.ش). بررسی فقهی حقوق خانواده. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
محقق سبزواری، محمدباقر. (1381 هـ.ش). کفایة الفقه. قم: اسلامی.
مراغی، احمدمصطفی. [بی‌تا]. تفسیر المراغی. بیروت: دارالفکر.
مرتاضی، احمد؛ و حسین حاجی حسینی. (1395 هـ.ش). «امکان‌سنجی شمول نفقه بر هزینه‌های درمانی و بهداشتی زن (با تأکید بر ماده 1107 قانون مدنی)». مطالعات راهبردی زنان. ش 74. ص 7 - 28.
مرعی، حسین بن عبدالله. (1413 هـ). القاموس الفقهی. بیروت: دارالمجتبی.
مشهودی، زینب. (1393 هـ.ش)، «بررسی فقهی محدوده نفقه زوجه نسبت به هزینه‌های تحصیلی و درمانی از دیدگاه فریقین». مطالعات اسلامی ‌زنان و خانواده. ش 1. ص 97 - 120.
مصطفوی، حسن. (1430 هـ). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. چ 3. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مغنیه، محمدجواد. (1421 هـ). الفقه علی المذاهب الخمسه. بیروت: دارالتیار الجدید.
مغنیه، محمدجواد. (1424 هـ). التفسیر الکاشف. قم: دارالکتاب الاسلامی.
مغنیه، محمدجواد. (1428 هـ). فقه الامام جعفر الصادق (ع) عرضٌ و استدلالٌ. چ 7. قم: اسماعیلیان.
مفید، محمد بن محمد. (1413 هـ). احکام النساء. قم: المؤتمر العالمی ‌لألفیه الشیخ المفید.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371 هـ.ش). تفسیر نمونه. چ 10. تهران: اسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر. (1390 هـ.ش). موسوعه الفقه الاسلامی ‌المقارن. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
مکارم شیرازی، ناصر. (1424 هـ). کتاب النکاح. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب (ع).
منتظری، حسینعلی. (1409 هـ). دراسات فی ولایه الفقیه و فقه الدوله الاسلامیه. قم: المرکز العالمی‌للدراسات الاسلامیه.
موسوی خمینی‌، سید‌روح‌الله. (1392 هـ.ش). تحریر الوسیله. تهران: مؤسسة تنظیم و نشر آثار الإمام الخمینی (ره).
موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (1415 هـ). بدائع الدرر فی قاعده نفی الضرر. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
موسوی خوانساری، سیداحمد. (1355 هـ.ش). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. تهران: مکتبه الصدوق.
موسوی سبزواری، سیدعبدالاعلی. (1413 هـ). مهذب الاحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: مؤلف.
موسوی عاملی، سیدمحمد بن علی. (1413 هـ). نهایة المرام فی شرح مختصر الشرائع الاسلام. قم. اسلامی.
نجفی، محمدحسن. (1366 هـ.ش). جواهر الکلام. چ 2. تهران: اسلامیه.
نراقی، احمد بن محمدمهدی. (1425 هـ). مستند الشیعه فی احکام الشریعه. قم: مؤسسه آل‌البیت (ع).

  • تاریخ دریافت 09 مهر 1403
  • تاریخ بازنگری 04 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش 04 اسفند 1403